Açılış vakası: bir ödev sitesi
Engin ve Cahit üniversite okuyamamış iki genç. Çevrelerinde bir talep fark ediyorlar: öğrenciler ödev hazırlatmak, tez yazdırmak ve tezlerini dizdirmek istiyor. Bunun için bir web sitesi kuruyorlar.
Site ağızdan ağıza yayılıyor. Üç yardımcıyla başlayan iş, iki yılda evden çalışan elliden fazla kişiye ulaşıyor. Kazanç beklediklerinin çok üstünde. Kendilerini öğrencilere katkı veren, insanlara iş veren saygın girişimciler olarak görüyorlar.
Sonra sosyal medyada ve basında eleştiri başlıyor. Akademik çevre, bu tür sitelerin öğrencileri kolaycılığa, hatta sahtekârlığa alıştırdığını söylüyor. Evden çalışan on kişi, işin kendi kariyerlerine zarar vereceğini ve vicdanen rahatsız olduklarını söyleyerek ayrılıyor. Bu, çalışanların neredeyse beşte biri.
Kurucular kendilerini savunuyor. Tartışmanın asıl konusu ise onların hiç bakmadığı yerde:
| Kurucuların gördüğü | Etik açıdan tartışılan |
|---|---|
| Öğrenciler daha nitelikli ödevlerle öğreniyor. | Ödev içeriklerinin telif hakkı (copyright) durumu. |
| Tezlerin dizgisi ve tasarımı daha güzel ve okunaklı. | Öğrencinin hak etmediği bir notu alabilmesi. |
| Elliden fazla kişiye iş veriyoruz. | Çalışanların ödev hazırlarken telif hakkını ihlal etmesine karşı duyarsızlık. |
Kitap vakayı burada bırakıyor: iki girişimci işe devam etmek istiyor ama bu kadar eleştiri altında nasıl devam edeceklerini bulamıyor. Dersin sonunda (8. bölüm) bu vakaya öğrendiğin kavramlarla döneceğiz.
- Etik ilkeler (ethical principles), toplumsal yaşamda bireysel eylemlere yön veren normlardır. İş yaşamı da bu yaşamın parçasıdır.
- Toplumda bireyin sorumlulukları olduğu gibi işletmelerin ve girişimlerin de onlardan beklenen sorumlulukları vardır.
- Bu sorumluluklar, girişimin başarıya ulaşmasında ve sürdürülebilirliğinde (sustainability) göz ardı edilemeyecek bir faktördür.
- Talep olması işi etik yapmaz. Sitenin hızla büyümesi, bir ihtiyaca cevap verdiğini gösterir; bu ihtiyacı karşılamanın doğru olup olmadığını göstermez.
- İyi niyet yetmez. Kitap, kurucuların "oldukça iyi niyetle" başladığını özellikle söylüyor. Etik sorun, niyetten değil işin sonuçlarından doğuyor.
- Kâr ve istihdam tartışmayı kapatmaz. Kurucuların savunmasındaki her madde doğru olabilir, ama tartışılan maddelere cevap vermiyor.
Vakada etik açıdan tartışılan konulardan biri değildir?
Etik (ethics) ve ahlak (morality)
Yazar İsviçre'de, dağ başında bir bahçe görüyor. Girişte sebze fiyatlarını gösteren bir levha, bir terazi ve bir kumbara var. Ne bir görevli var ne bir kamera. Gelen sebzesini topluyor, tartıyor, parasını kumbaraya atıp gidiyor. Yazar bunu bizdeki çelik kapılarla, pencere demirleriyle ve dikenli telli sitelerle karşılaştırıyor.
Bu bahçeyi ayakta tutan şey yazılı bir kural değil. Toplumda yaşanan bir davranış. Kitabın "ahlak" dediği şey bu.
Günlük dilde etik ve ahlak birbirinin yerine kullanılır. Kitap ikisini ayırıyor. Önce kelimelerin kökü:
| Kelime | Kökü | Kökün anlamı |
|---|---|---|
| etik (ethics) | Grekçe ethos | karakter, alışkanlık |
| moral | Latince mos | adet, alışkanlık, karakter |
Türkçede ikisinin karşılığı olarak "ahlak" kullanılır. Kökleri ve anlamları yakın olduğu için karışırlar; ama kullanıldıkları yerler farklıdır.
| Ahlak (morality) | Etik (ethics) | |
|---|---|---|
| Nedir? | Olgusal ve tarihsel olarak yaşanan şey. | Bu olgunun araştırılması. |
| Biçimi | İnsanın insanla ve eşyayla ilişkisine rehberlik eden, yazılı olmayan kurallar seti. | Bu kurallar seti üzerine felsefi değerlendirmeleri farklı kültür, zaman ve sektörlere göre sözlü ve yazılı hale getirme çabası. |
| Ne yapar? | Gerçek hayattaki davranışı değerlendirir ve ona yön verir; eylemleri toplum hayatına zarar vermeden düzenler. | Felsefenin bir dalı olarak iyi ve kötü eylemi belirleyen ölçütleri inceler; ahlaki bağıntıların niteliği üzerine genel bir görüş arar. |
| Varlığı (ontolojik) | Bizim dışımızda var olan bir gerçeklik. Tarih boyunca çoğunlukla dini öğretiler çerçevesinde şekillenmiş ortak doğrular. | Uygulamaya dönük: ahlakın belirli alanlardaki (örneğin meslek alanlarındaki) yansımalarını tespit eder; zamana ve zemine göre değişir. |
Kitabın özet tanımları: Etik, ahlaki problemler ve bunlara ilişkin yargıların yorumlanmasına yönelik felsefe alanıdır (ahlak felsefesi). Ahlak, hem kişinin iç dünyası hem toplumsal hayat için önemli olan ve yaşanan hayata yön veren değerler olarak toplumsal davranış kurallarının toplamıdır.
Yasa ve anayasa benzetmesi: Yasalar anayasaya aykırı olamaz. Aynı şekilde etik ilkelerin de ahlaki esaslara aykırı olmaması beklenir.
Kitap ahlakı ayrıca nazari (kuramsal) ve ameli (uygulamalı) diye ikiye ayırıyor. Nazari ahlakın soruları, etiğin sorularıyla neredeyse aynıdır:
- "İyi" ve "kötü" nedir? (değer problemi)
- İyi ile kötü arasında seçim yapma gücümüz var mı? (hürriyet problemi)
- İyi ve kötü hakkındaki ahlaki hükümlere nasıl varıyoruz?
- Bu hükümler ne kadar genel ve geçerlidir?
Ahlak felsefesinde baştan doğru kabul edilmiş bir kesinlik yoktur. Etik bu kesinliklere düşünerek ve tartışarak ulaşmaya çalışır.
Etik mi, ahlak mı?
Önce tahmin et: Aşağıdaki 10 cümleden kaçını ilk denemede doğru gruba koyabilirsin? Bir sayı aklında tut. Sonra her cümle için "ahlak" ya da "etik" seç ve "Kontrol et"e bas. Ölçüt: yaşanan, yazısız davranış mı (ahlak), yoksa onun üzerine düşünme ya da onu bir alan için yazıya dökme mi (etik)?
Aşağıdakilerden hangisi bireysel ve toplumsal anlamda gündelik yaşamın düzenlenmesine yönelik kurallara işaret etmektedir?
a) Ahlak b) Gelenek c) İnanç d) Etik e) Değer
İpucu 1
Kökte iki anahtar ifade var: "gündelik yaşam" ve "kurallar". Hangi kavram yaşanan hayatın içindeki kurallar setidir, hangisi o kurallar üzerine düşünen bir felsefe alanıdır?
İpucu 2
Kitabın özet tanımı: "toplumsal davranış kurallarının toplamı" hangi kavram için söyleniyordu?
Çözümü göster
Cevap: a) Ahlak. Ahlak, hayatın doğal akışı içinde insanın insanla ve eşyayla ilişkisine rehberlik eden, yazılı olmayan kurallar setidir; yaşanan hayata yön veren toplumsal davranış kurallarının toplamıdır. Soru "gündelik yaşamın düzenlenmesi" diyerek tam bunu tarif ediyor.
- b) Gelenek: Latince "mos" (adet) ahlakla akraba, ama kitap gündelik yaşamı düzenleyen kurallar setine gelenek demiyor.
- c) İnanç: Ahlak tarih boyunca dini öğretilerle şekillenmiştir, ama inanç kuralların kaynağıdır, kurallar setinin adı değildir.
- d) Etik: En güçlü çeldirici. Etik bu kurallar üzerine yapılan felsefi değerlendirmedir; kuralların kendisi değil.
- e) Değer: Ahlak "değerler" üzerinden tanımlanır ama değer, kurallar setinin kendisi değil, parçasıdır.
Ahlaki problemler ve bunlara ilişkin yargıların yorumlanmasına yönelik felsefi alan aşağıdakilerden hangisidir?
a) Gelenek b) Etik c) Ahlak d) Örf e) İnanç
İpucu 1
Kökteki son kelimeye bak: "felsefi alan". Seçeneklerden hangisi bir felsefe dalı?
İpucu 2
"Ahlaki problemler" ifadesi seni "Ahlak" seçeneğine çekmek için orada. Ahlak problemlerin yaşandığı yerdir; onları yorumlayan alan başka.
Çözümü göster
Cevap: b) Etik. Kitabın özet tanımı kelimesi kelimesine bu: etik, ahlaki problemler ve bunlara ilişkin yargıların yorumlanmasına yönelik felsefenin bir alanıdır. Başka adıyla ahlak felsefesidir.
- a) Gelenek, d) Örf: Toplumda yaşanan alışkanlıklar ve teamüllerdir; felsefi bir alan değildir.
- c) Ahlak: Kökteki "ahlaki" kelimesinin tuzağı. Ahlak yaşanan kurallar setidir; onu yorumlayan felsefe alanı etiktir.
- e) İnanç: Ahlakın tarihsel kaynaklarından biridir, felsefe dalı değildir.
- "Ahlak felsefesi" etiktir, ahlak değildir. Kökte "ahlaki" ya da "ahlak" kelimesi geçmesi cevabın ahlak olduğunu göstermez. Belirleyici kelime "felsefi alan" ya da "yorumlama"dır.
- Kökleri karıştırma: ethos Grekçe ve etiğin köküdür; mos Latince ve moral'in köküdür.
- Yazılı olmak etiğin işaretidir, ahlakın değil. Ahlak yazılı olmayan kurallar setidir. Bir meslek için yazıya dökülen kurallar etik alanına girer.
- Etik ahlaktan bağımsız değildir: etik ilkeler ahlaki esaslara aykırı olmamalıdır (yasa ve anayasa gibi).
Bir yazılım şirketi, müşteri verisinin nasıl kullanılacağına dair toplumdaki genel doğru-yanlış kabullerini tartışıp kendi sektörüne uyan kuralları yazıya döküyor. Bu çaba hangi kavramla açıklanır?
"Etik" kelimesinin türediği kelime ve bu kelimenin anlamı hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Girişimcinin sorumlulukları: bireysel ve sosyal
Bir girişim un, elektrik, insan emeği, zaman kullanır. Her kaynak kullanımı da çevreyi ve toplumu olumlu ya da olumsuz etkiler. Bu yüzden kitap, kâr amaçlı girişimler için söylediklerinin sosyal ya da yardım amaçlı (kâr amacı olmayan) girişimler için de geçerli olduğunu söylüyor.
Girişimi kuran, karar alan ve uygulamaya yön veren büyük ölçüde girişimcidir. Bu yüzden girişimin kurumsal sorumlulukları girişimcinin sorumluluklarıyla örtüşür. Profesyonel yöneticilerin, karar alıcıların ve uygulayıcıların da daha dar kapsamlı olsa da benzer sorumlulukları vardır.
- Bireysel sorumluluklar (individual responsibilities)
- Sosyal sorumluluklar (social responsibilities)
- Örnek olma sorumluluğu (being a role model). İlk ikisi her pozisyondaki birey için geçerli; bu üçüncüsü girişimci için ayrı bir başlık olarak eklenmiş. Sonraki bölümde.
Bireysel sorumluluklar
Birey olarak: sağlığına dikkat eden kişi sağlık sistemine yük olmaz, sosyal güvenlik maliyetlerini düşük tutar ve acil ihtiyacı olana zaman bırakır. Çevreyi kirletmeyen ve trafik kurallarına uyan kişi başkalarının hayatını kolaylaştırır, telafi maliyetlerini azaltır. Bireysel sorumluluklar yerine getirildikçe ilişkiler öngörülebilir olur ve toplumsal maliyetler azalır.
Girişimin kendi çalışma konusuna yönelik:
- ürün geliştirme, üretim, tedarik, pazarlama ve satış sonrası hizmetler,
- ihtiyaca uygun üretim, kaynakların etkin ve verimli kullanımı, yeni teknolojilere uyum ile müşteriye daha fazla katkı,
- bu işleri yapanların ücret ve çalışma hakları ile diğer paydaşların (stakeholders) haklarının gözetilmesi.
Sosyal sorumluluklar
Her bireysel sorumluluğun bir sosyal arayüzü vardır ve bu arayüzü ayırt etmek her zaman kolay değildir. Trafikte kurala uymayan biri önce birkaç kişiye zarar verir; sonuçları sağlık ve sosyal güvenlik sistemi üzerinden bütün topluma yansır. Kitaba göre insanı bireysel sorumluluktan sosyal sorumluluk bilincine taşımak için teşvik edici ve yönlendirici kurumsal düzenlemeler gerekir; bu iş tesadüfe bırakılmamalıdır.
Bir girişimin bireysel sorumluluğunu yerine getirmemesiyle ortaya çıkan toplumsal ve sosyal maliyetler sosyal sorumluluk alanına girer. Bu maliyetlerin hesabı zordur ve telafisi pahalıdır.
- Fırıncı: Un tedarikini titiz planlamaz ya da elektrik faturasını zamanında ödemeyip üretimi aksatırsa, müşterisi olan market ve bakkallar yeterli ekmek alamaz; ekmek tüketicisinin talebi karşılanmaz.
- Sac ya da cıvata üreticisi: Siparişi söz verdiği zamanda ve miktarda teslim etmezse, başka bir girişimci kendi siparişini yetiştiremez; bir okulun ya da fabrikanın çatısı zamanında kapanmaz; zincirleme mağduriyetler doğar.
- Öğretmen benzetmesi: Öğretmenin bireysel sorumluluğunu aksatması, gençlerin zayıf yetişmesi gibi bir toplumsal soruna dönüşebilir. Girişim için de aynısı geçerli.
Sorumluluk zinciri
Önce tahmin et: Cıvata senaryosunda üretici 12 gün geç teslim ederse okulun açılışı kaç gün kayar? Zincirdeki her halkanın küçük bir tamponu (stok ya da takvimde boşluk) var. Tahminini aklında tut, sonra oynat. Sonra gecikmeyi değiştirip tamponların neyi emip neyi ememediğine bak.
Not: Halkalar kitaptaki iki örnekten alındı. Gün sayıları, tamponlar ve ekmek adetleri bizim seçtiğimiz örnek değerlerdir.
Girişimlerin kendi çalışma konularına yönelik ürün geliştirme, üretim, tedarik pazarlama ve satış sonrası hizmetleri hangi sorumluluk alanı içerisinde yer almaktadır?
a) Sosyal sorumluluklar b) Örnek olma sorumluluğu c) Bireysel sorumluluklar d) Ahlaki sorumluluklar e) Yasal sorumluluklar
İpucu 1
Kitaptaki üç sorumluluk başlığını say. Seçeneklerden ikisi bu üç başlıktan biri bile değil.
İpucu 2
"Kendi çalışma konusu" girişimin kendi işi demek. Kendi işini yapmak hangi başlık, işin aksamasının topluma maliyeti hangi başlık?
Çözümü göster
Cevap: c) Bireysel sorumluluklar. Kitap, girişimin kendi çalışma konusundaki ürün geliştirme, üretim, tedarik, pazarlama ve satış sonrası hizmetlerini bireysel sorumluluklar başlığında sayıyor. Kök cümle bu paragraftan alınmış.
- a) Sosyal sorumluluklar: Bu faaliyetler aksarsa ortaya çıkan toplumsal maliyettir; faaliyetlerin kendisi değil.
- b) Örnek olma sorumluluğu: Girişimcinin davranışlarıyla örnek olmasıdır (sözünde durmak, hile yapmamak); iş fonksiyonlarının listesi değildir.
- d) Ahlaki, e) Yasal sorumluluklar: Kitabın sorumluluk başlıkları arasında yok. Kulağa doğru gelen ama metinde olmayan seçenekler.
Girişimlerin bireysel sorumluluğunu yerine getirmemesiyle birlikte ortaya çıkan toplumsal ve sosyal maliyetler aşağıdaki sorumluluk alanlarından hangisiyle ilgilidir?
a) Bireysel sorumluluklar b) Örnek olma sorumluluğu c) Ahlaki sorumluluklar d) Sosyal sorumluluklar e) Yasal sorumluluklar
İpucu 1
Kökte "bireysel sorumluluk" geçiyor ama soru onu sormuyor. Sorulan, bu sorumluluk yerine getirilmeyince ortaya çıkan maliyetin alanı.
İpucu 2
Fırıncı örneğini hatırla: fırının aksaması kimi etkiledi? Kökteki "toplumsal ve sosyal" kelimeleri de bir ipucu.
Çözümü göster
Cevap: d) Sosyal sorumluluklar. Kitaba göre her bireysel sorumluluğun bir sosyal arayüzü vardır; bireysel sorumluluk yerine getirilmezse ciddi toplumsal ve sosyal maliyetler çıkar. Bu maliyetler sosyal sorumluluk alanıdır (fırıncı, cıvata, öğretmen örnekleri).
- a) Bireysel sorumluluklar: Kökte geçen kelimeyi seçtirme tuzağı. Aksayan şey bireysel sorumluluk, ama ortaya çıkan maliyet sosyal sorumluluk konusudur.
- b) Örnek olma sorumluluğu: Girişimcinin davranışıyla örnek olmasıdır, maliyetlerle ilgili değildir.
- c) Ahlaki, e) Yasal sorumluluklar: Kitaptaki üç başlık arasında yoklar.
- Kitabın üç başlığı: bireysel, sosyal, örnek olma. "Ahlaki sorumluluk" ve "yasal sorumluluk" bu bölümün başlıkları değildir; KOSGEB sorularında çeldirici olarak çıkıyorlar.
- Sosyal sorumluluk burada bağış ya da yardım kampanyası demek değil. Bölümün anlattığı sosyal sorumluluk, bireysel sorumluluğun aksamasının topluma yansıyan maliyetidir.
- Çalışanın ücret ve çalışma hakları bireysel sorumluluk listesinde sayılıyor; "sosyal" kelimesine kapılıp sosyal sorumluluğa koyma.
Bir yazılım girişimi maliyet düşürmek için müşteri destek hattını kapatıyor. Satış sonrası hizmet bundan sonra yok. Girişim hangi sorumluluğunu doğrudan aksatmış olur?
Bir fırın un siparişini geç verdiği için iki gün az ekmek üretiyor; mahalledeki bakkallar ekmek bulamıyor. Bakkalların ve ekmek tüketicilerinin yaşadığı sorun hangi sorumluluk alanıyla ilgilidir?
Örnek olma sorumluluğu ve girişimin etik temelleri
Bireysel ve sosyal sorumluluklar bu kadar iç içe olunca, girişimin sahibi ve sürükleyicisi olan girişimcinin davranışı herkese örnek olur. Kitap Türkiye için bunu ahilik geleneğine bağlıyor. Ahilik, Anadolu'da esnaf ve zanaatkârları bir araya getiren, meslek kurallarıyla ahlak kurallarını birlikte öğreten bir örgütlenmeydi. Böyle bir birikimi olan bir ülkede girişimcinin örnek olma sorumluluğu daha da ağırlaşır.
Girişimci şu konularda örnek olmakla sorumludur:
- sözünde durmak, yerine getiremeyeceği sözü vermemek,
- tedarikçilerine ve çalışanlarına haklarını zamanında ödemek,
- ürettiği ürüne değer katmak,
- müşteriye zarar verecek ya da işine yaramayacağını düşündüğü ürünü satmamak,
- rekabet ederken hileye, yalana ve dolana sapmamak,
- müşteriyi doğru bilgilendirmek.
"Ne pahasına olursa olsun kazanma" anlayışının baskın olduğu iş dünyasında bu davranışlar çoğu zaman "enayilik" ya da "saflık" sayılır. Kitabın cevabı: her ekonomik krizden sonra iş dünyasının ahlaki değerlere ihtiyacı olduğu dile getiriliyor. Bu, örnek olma sorumluluğunun vazgeçilemez olduğunu gösterir.
Girişimcinin örnek olma sorumluluğunu destekleyen en önemli zemin iki şeydir:
Girişimin etik temelleri = toplumun ahlaki değerleri + iş hayatına yön veren hukuk normları
Bu ikisi hem girişimin etik temelini oluşturur hem de girişimcinin sahip olması gereken etik ilkelere rehberlik eder.
Kitap bu noktada Bee'o kutusunu veriyor: bir gıda mühendisi raftaki ithal propolis ürünlerini analiz ediyor, çoğunun istenen özellikte olmadığını görüyor ve yerli arıcılarla güvenilir bir ürün kuruyor. Kitap kutuyu yorumsuz bırakıyor; bizim okumamıza göre örnek olma listesindeki "ürüne değer katmak" ve "müşteriyi doğru bilgilendirmek" maddelerinin canlı bir örneği. Ayrıntısı Türkiye'de ve dünyada girişimcilik ekosistemi dersinde.
Aşağıdakilerden hangisinde girişimin etik temellerini oluşturan unsurlar bir arada verilmiştir?
a) Ahlaki değerler ve bireysel sorumluluklar b) Hukuk normları ve sosyal sorumluluklar c) Ahlaki sorumluluklar ve sosyal sorumluluklar d) Bireysel sorumluluklar ve yasal sorumluluklar e) Ahlaki değerler ve hukuk normları
İpucu 1
Seçeneklerde iki tür kelime var: "değer/norm" ve "sorumluluk". Etik temel, sorumlulukların kendisi mi, yoksa sorumlulukları besleyen zemin mi?
İpucu 2
Örnek olma sorumluluğunu destekleyen "en önemli zemin" olarak kitap iki şey sayıyordu: biri toplumdan, biri devletten gelir.
Çözümü göster
Cevap: e) Ahlaki değerler ve hukuk normları. Kitaba göre toplumun ahlaki değerleri ile iş hayatına yön veren hukuk normları girişimin etik temellerini oluşturur ve girişimcinin etik ilkelerine rehberlik eder.
- a) ve b): Her birinde doğru unsurlardan biri var (ahlaki değerler ya da hukuk normları), ama yanına bir sorumluluk eklenmiş. Yarı doğru seçenek tuzağı.
- c) ve d): İkisi de yalnızca sorumluluk sayıyor; "ahlaki" ve "yasal" sorumluluk kitabın başlıkları bile değil.
- Etik temel ≠ sorumluluk. Temeller iki tanedir: ahlaki değerler ve hukuk normları. Sorumluluklar (bireysel, sosyal, örnek olma) ayrı bir başlıktır.
- Yarı doğru seçeneklere dikkat: "ahlaki değerler ve X" ya da "hukuk normları ve X" gördüğünde X'in de doğru olup olmadığına bak.
- Örnek olmak "saflık" değildir. Kitap bu itirazı açıkça anıp reddediyor.
Aşağıdakilerden hangisi kitabın saydığı örnek olma davranışları arasında yer almaz?
Beş etik ilke (1): güvenilirlik ve dürüstlük
Toplumda ilişkilerin öngörülebilir olması için, yazılı olmasa da ahlaki değerlere ihtiyaç var. İş dünyasında da doğru-yanlış, iyi-kötü, savunulabilir-savunulamaz, onurlu-onursuz yargılarının zemini iş ahlakı değerleridir. Kitaba göre her toplumda girişimin etik ilkelerini o toplumun ahlaki değerleri oluşturur.
Bu değerleri yok sayan bir girişim kısa vadede kazanabilir, büyüyebilir. Ama aykırılık eylemlerin sonuçlarıyla fark edildiğinde, bunu sürdüren hiçbir girişim ayakta kalamaz.
Lennick ve Kiel'e (Moral Intelligence, 2005) göre yeni ve küçük girişimlerde girişimcinin etik zekâsı (moral intelligence) dürüstlük, sorumluluk bilinci, şefkat ve bağışlayıcılıkla desteklenmelidir. Küçük girişimde sahip ve çalışanlar yakın çalıştığı için bu değerler sonuca çok hızlı yansır: aykırılık içeride huzursuzluk, dışarıda müşteri, rakip ve toplum tepkisi doğurur.
Etik ilkelere aykırı davranmak girişimci için iradi bir durumdur. Bir çalışanın kazanma hırsı ya da umursamazlığı yüzünden çıkan arızi (tesadüfi) olaylar istisnadır; girişim özünde ahlaki değerleri önemsiyorsa bunlar istisna sayılır.
- Güvenilirlik (trustworthiness)
- Dürüstlük (honesty)
- Sorumluluk bilinci (sense of responsibility)
- Adil olma (fairness)
- Kaynakları etkin kullanma (efficient use of resources)
Sırayı aklında tutmak için baş harfler: G-D-S-A-K.
Tarih boyunca esnaf ve tüccarın "emin" olması övülmüştür. Güvenilir girişimci çalışanları, müşterileri, tedarikçileri ve hatta rakipleri tarafından değerli görülür.
Güvenilirlik, girişimcinin öngörülebilir (predictable) olmasını sağlar; öngörülebilirlik de ilişkilerde güven kurar.
Öngörülebilirlik yenilik yapma kapasitesini kısıtlamaz. Söz verdiği ürünü söz verdiği gibi ve söz verdiği gün teslim eden girişimci, süreçte, ürünün fonksiyonunda, faydasında ya da sunumunda yenilik yapmaya devam edebilir. Böylece müşteriyi ek olarak memnun eder, rakiplerini de daha iyisini yapmaya kamçılar.
Hiçbir mazeret dürüst olmamayı haklı çıkarmaz. Kitap iki tür mazereti ayrı ayrı reddediyor:
- Güçten gelen: Pazarda doğal ya da hukuki tekel (monopoly) olmak, tek alıcı olmak (alıcı tekeli, monopsony), çalışan ve tedarikçilerin kısa sürede başka seçeneği olmayacak kadar istihdamda güçlü olmak. İnsanlar böyle bir girişimciye mecbur kalabilir; ama bu sadece ona duyulan nefreti artırır.
- Zayıflıktan gelen: Güçlü rakiplerle yarışmak için onları karalamak, kendi üretimine hile karıştırmak, kendi çabası olmadan marka, ambalaj, reklam ve benzeri yollarla haksız rekabete (unfair competition) yol açmak.
"Girişimcinin öngörülebilir olması" aşağıdaki etik ilkelerden hangisiyle açıklanmaktadır?
a) Güvenilirlik b) Dürüstlük c) Sorumluluk bilinci d) Adil olma e) Kaynakları etkin kullanma
İpucu 1
Öngörülebilir birini neden seversin? Ne yapacağını bildiğin için ona ne yaparsın?
İpucu 2
Kitapta "öngörülebilir" kelimesi tek bir ilkenin tanımında geçiyor: o ilke girişimciyi öngörülebilir kılar, öngörülebilirlik de ilişkilerde ... tesis eder.
Çözümü göster
Cevap: a) Güvenilirlik. Kitap: güvenilirlik girişimcinin öngörülebilir olmasını sağlar; öngörülebilir olmak ilişkilerde güven kurar.
- b) Dürüstlük: Mazeret üretmeden doğruyu yapmaktır. Dürüst biri genelde öngörülebilirdir ama kitap öngörülebilirliği güvenilirliğe bağlıyor.
- c) Sorumluluk bilinci: Bireysel, sosyal ve örnek olma sorumluluklarının bilincidir.
- d) Adil olma: Hak edene hak ettiğini vermektir.
- e) Kaynakları etkin kullanma: İsraftan kaçınmaktır. Öngörülebilirlikle ilgisi yok.
"Bir girişimci çabası olmaksızın marka, ambalaj, reklam ve benzeri yollarla haksız rekabete yol açacak eylemlere girişebilir." ifadesi aşağıdaki etik ilkelerden hangisine ters düşmektedir?
a) Sorumluluk bilinci b) Dürüstlük c) Kaynakları etkin kullanma d) Güvenilirlik e) Adil olma
İpucu 1
"Haksız" kelimesi seni bir seçeneğe çekiyor. Kelime benzerliğiyle değil, kitabın bu cümleyi hangi ilkenin altında yazdığıyla cevap ver.
İpucu 2
Kitap bu cümleyi "zayıflıktan kaynaklanan" sapmalar arasında, karalama ve üretime hile karıştırma ile birlikte sayıyor. Bu üçü hangi ilkeden uzaklaşmadır?
Çözümü göster
Cevap: b) Dürüstlük. Kitap, güçlü rakibi karalamayı, üretime hile karıştırmayı ve çaba göstermeden marka, ambalaj, reklam yoluyla haksız rekabete girişmeyi "dürüstlükten uzaklaşma" olarak sayıyor.
- e) Adil olma: En güçlü çeldirici. "Haksız" kelimesi adaleti çağrıştırıyor, ama adil olma ilkesi hak edene hak ettiğini vermektir (ücret, indirim). Haksız rekabet kitapta dürüstlük altında.
- a) Sorumluluk bilinci: Bu ilkenin listesinde "rakiplerine haksızlık yapmamak" da var; ama sorudaki cümle kelimesi kelimesine dürüstlük paragrafından.
- c) Kaynakları etkin kullanma, d) Güvenilirlik: İsraf ve öngörülebilirlikle ilgilidir; taklit ve haksız rekabetle ilgili değildir.
- Öngörülebilir ≠ yeniliksiz. Kitap bunu özellikle vurguluyor: öngörülebilirlik yenilik kapasitesini kısıtlamaz. "Güvenilir girişimci yenilik yapmaz" diyen seçenek yanlıştır.
- Kitaptaki bu haksız rekabet örneği dürüstlük başlığında ele alınır; S7'nin beklenen cevabı dürüstlüktür. Bu, davranışın diğer ilkelerle ilişkisiz olduğu anlamına gelmez. Cevabı kelime benzerliğiyle değil, kitabın sınıflamasıyla ver.
- Tekel olmak dürüstsüzlüğe mazeret değildir; zayıf olmak da değildir. Kitap iki yönü de açıkça reddediyor.
Şehirdeki tek su dağıtım firması, müşterilerin başka seçeneği olmadığı için faturalarda gizli ek ücretler kullanıyor. Firma hangi etik ilkeye aykırı davranıyor ve kitap bu durumu nasıl değerlendirir?
Bir kargo girişimi teslimatlarını her zaman söz verdiği gün yapıyor ve bu yıl yeni bir canlı takip özelliği ekledi. Kitaba göre bu iki davranışın ilişkisi nedir?
Beş etik ilke (2): sorumluluk bilinci, adil olma, kaynaklar
Her girişimcinin bireysel, sosyal ve örnek olma sorumluluğu vardır. Bunları unutan girişimci, davranışlarının ekonomiye ve topluma yükleyeceği maliyetler için de sorumlu olur. Kitap sorumlulukları üç halkada sayıyor:
- Dar kapsamda (çalışanlara, müşterilere, tedarikçilere, rakiplere ve çevreye karşı): vergi vermek, çalışanların ve tedarikçilerin ödemelerini zamanında yapmak, toprağı, havayı ve su kaynaklarını kirletmemek, müşteriye taahhüdünü zamanında ve sözleşmeye uygun yerine getirmek, rakiplerine haksızlık yapmamak.
- Ailevi: ailesinin geçimini sağlamak, aile fertlerine zaman ayırmak, akrabalık ve komşuluk sorumluluklarını yerine getirmek.
- Çoğu zaman unutulan: yenilik yapıp ekonomik gelişmeye katkı vermek; işiyle ilgili zanaat ya da sanatta çırak yetiştirmek (çıraklık ve ustalık).
Adil olma, öteki ilkelerin ara kesitidir. Girişimcinin bir yanda müşteriye tatmin edici mal ya da hizmet üretme sorumluluğu, öbür yanda tedarikçisine ve çalışanına emeğinin karşılığını zamanında ödeme sorumluluğu vardır. Kazancıyla büyüme, yeni istihdam ve yenilik ile vergi verme sorumluluğu da buraya girer.
Adil olma matematiksel eşitlik değildir; hak edene hak ettiği karşılığı vermektir. Bu yüzden çalışanlara eşit olmayan ücret ödemek ya da müşterilere farklı indirim uygulamak adil olmanın gereği bile olabilir. Aksi halde rekabet ve yenilik yapma motivasyonu işlemez.
Kaynaklar dünyada adil dağılmamıştır ve insanların ve girişimlerin pek çok eylemi bu dağılımı kötüleştirir. Bu yüzden girişimci sadece kendi bölgesini ve ülkesini değil bütün dünyayı gözeterek israftan kaçınmalıdır. Etkin kullanılacak kaynaklar:
- toprak, hava, su ve enerji,
- girdi niteliğindeki her türlü hammadde, mamul ve yarı mamul,
- insan kaynağı ve zaman: kendi zamanı kadar çalışanının, müşterisinin ve tedarikçisinin zamanı.
Hammaddeyi başkalarının ve rakiplerin de ihtiyaç duyacağı bir kaynak olarak görmeli; "parasını ben ödüyorum, istediğim gibi kullanırım" anlayışına asla düşmemelidir.
İlke sınıflandırıcı
Önce tahmin et: 15 kısa durumdan kaçını ilk denemede doğru ilkeye koyabilirsin? Bir sayı aklında tut, sonra her durum için bir ilke seç ve "Kontrol et"e bas. Her ilkeden üç durum var.
Girişimcinin tedarikçisine ve çalışanına emeğinin karşılığını zamanında ödeme sorumluluğu aşağıdaki etik ilkelerden hangisiyle açıklanmaktadır?
a) Güvenilirlik b) Sorumluluk bilinci c) Adil olma d) Dürüstlük e) Kaynakları etkin kullanma
İpucu 1
Kökteki kilit ifade "emeğinin karşılığı". Hangi ilke "hak edene hak ettiği karşılık" diye tanımlanıyordu?
İpucu 2
"Zamanında ödeme" iki ilkenin paragrafında geçiyor. Kökteki cümlenin tamamı hangi paragrafta kelimesi kelimesine var?
Çözümü göster
Cevap: c) Adil olma. Kök cümle, kitabın adil olma paragrafındaki cümlenin aynısı: girişimcinin "tedarikçisine ve çalışanına emeğinin karşılığını zamanında ödeme sorumluluğu" vardır. Adil olma "hak edene hak ettiği karşılığı vermek" olduğu için, emeğin karşılığını ödemek bu ilkenin özüdür.
- b) Sorumluluk bilinci: En güçlü çeldirici. Kitap bu ilkenin listesinde de "çalışanların ve tedarikçilerin ödemelerini zamanında yapmak" diyor. Fark: orada vurgu yükümlülüğün yerine getirilmesinde, burada "emeğin karşılığı" yani hak edilen karşılıkta. Anahtar c diyor.
- a) Güvenilirlik: Zamanında ödemek güven yaratır, ama kitap güvenilirliği öngörülebilirlikle tanımlıyor.
- d) Dürüstlük, e) Kaynakları etkin kullanma: Mazeretsiz doğruluk ve israftan kaçınma; ödeme ile ilgili değil.
Not: Kitap zamanında ödemeyi hem sorumluluk bilinci hem adil olma altında anıyor, bu yüzden soru tartışmaya açık. Cevap anahtarı c (adil olma) diyor ve kök cümle adil olma paragrafından alınmış; sınavda "emeğinin karşılığı" ifadesini gördüğünde adil olmayı seç.
Her türlü girdi özelliği olan hammadde, mamul, yarı mamul, insan kaynağı ve zamanın verimli kullanılması aşağıdaki etik ilkelerden hangisinin kapsamındadır?
a) Adil olma b) Güvenilirlik c) Sorumluluk bilinci d) Kaynakları etkin kullanma e) Dürüstlük
İpucu 1
Kökteki liste (hammadde, mamul, insan kaynağı, zaman) ortak olarak neyin örneği?
İpucu 2
"Verimli kullanılması" ifadesini seçeneklerden birinin içinde neredeyse aynen bulabilirsin.
Çözümü göster
Cevap: d) Kaynakları etkin kullanma. Kitap bu ilkede etkin kullanılması gereken kaynakları tam bu listeyle sayıyor: toprak, hava, su, enerji, her türlü girdi niteliğindeki hammadde, mamul, yarı mamul, insan kaynağı ve zaman.
- c) Sorumluluk bilinci: Çevreyi kirletmemek bu ilkede de geçiyor, ama kökteki girdi ve zaman listesi kaynaklar ilkesinin listesi.
- a), b), e): Hak edilen karşılık, öngörülebilirlik ve mazeretsiz doğruluk; kaynak kullanımıyla ilgili değiller.
- Adil ≠ eşit. "Herkese aynı ücret" ya da "herkese aynı indirim" adil olmanın tanımı değildir. Kitap farklı ücretin ve farklı indirimin adil olmanın gereği olabileceğini söylüyor.
- Zaman da bir kaynaktır. Müşterinin ya da tedarikçinin zamanını boşa harcamak kaynakları etkin kullanma ilkesine aykırıdır.
- "Parası ödendi" israfı haklı çıkarmaz. Kaynak sadece senin değil, başkalarının ve rakiplerin de ihtiyacıdır.
- Vergi iki yerde geçiyor: sorumluluk bilincinin listesinde ve adil olmanın paragrafında. Soruda kökün hangi paragraftan alındığına bak.
Bir atölye sahibi, işe daha çok katkı veren ustaya çıraktan daha yüksek ücret ödüyor. Kitaba göre bu durum için ne söylenebilir?
Aşağıdakilerden hangisi kitapta sorumluluk bilinci ilkesi altında sayılan "çoğu zaman unutulan" sorumluluklardandır?
Etik liderlik ve etik öğrenme
Bir ofiste biri "küçük" bir yalan söylüyor: mesai kaydına yarım saat fazla yazıyor. Kimse bir şey demiyor. Ertesi ay birkaç kişi daha aynısını yapıyor. Bir yıl sonra yarım saat bir güne dönmüş. Dan Ariely'nin dediği gibi sahtekârlık kişiden kişiye sosyal bulaşma (social contagion) yoluyla geçer.
- Örnek olma sorumluluğu girişimcinin kendi işletmesinde, hatta sektöründe liderliğe dönüşürse, girişimci etik lider olarak anılır.
- Kalıcı etki için yönetme yeteneği yetmez; iş ahlakında da liderlik vasfı gerekir. (Kitap yönetme ile liderlik arasındaki genel farklara girmiyor.)
- Ariely: Küçük ihlalleri önemsiz buluruz. Ama bir kişide, birçok kişide ya da grupta toplandıklarında "daha büyük kötülük de kabul edilebilir" sinyali verirler. Bu "virüs"ler yayıldıkça etik açıdan daha sorunlu yeni davranış kodları doğar; kanıksanır ve iş dünyasında ahlaki yozlaşma hızlanır.
- Davranışla liderlik: Etik liderlikte sözlü ya da yazılı kurallardan çok tutum ve davranış önemlidir. Girişimci önce davranışlarıyla liderlik etmelidir.
- Etik değerleri yok sayan girişimcinin liderlik etkisi, performans baskısıyla bir yere kadar sürer. Bir etik ikilem ya da sorun çıktığında bu etki ticari başarı açısından da sıfırlanır.
Akademisyen Aleksandr Kogan, Facebook'ta kişisel bir test uygulaması açarak kullanıcı verisi topluyor ve bu veriyi Cambridge Analytica'ya veriyor. Kitabın aktardığı habere göre 50 milyon kullanıcı profilinin verisi usulsüz kullanılıyor. Mark Zuckerberg'in ilk açıklaması: "Hata yaptık."
- Kullanıcı izni olmadan veri paylaşmak Facebook'un kendi politikasının ihlaliydi.
- Facebook Kogan'ın erişimini kesmiş, verilerin silinmesini istemişti. Verilerin silinmediğini basından (Guardian, New York Times, Channel 4) öğrendi.
- Zuckerberg'in özeti: "Verilerinizi koruma sorumluluğumuz var; bunu yapamıyorsak sizi hak etmiyoruz." Güven iki yerde suistimal edildi: Kogan, Cambridge Analytica ve Facebook arasında; Facebook ile verisini ona emanet eden kullanıcılar arasında.
Kitap kutuyu etik liderlik başlığında veriyor: adımların "yıllar önce atılmış" olması sorumluluğu ortadan kaldırmıyor; lider hatayı üstlenmek zorunda kalıyor.
Not: 50 milyon, kitabın aktardığı 2018 tarihli BBC Türkçe haberindeki sayı. Facebook daha sonra etkilenmiş olabilecek hesap sayısını 87 milyona kadar çıkardı. KOSGEB sorusunda kitabın sayısını (50 milyon) bekle.
Etik öğrenme (ethical learning)
Ahlaki değerler yazılı değildir ve toplumdaki yozlaşma iş dünyasına da yansır. Girişimcinin ahlaki sorumlulukları ve etik ilkelere önem vermesi bu boşluğu doldurur. Ama insan hem yönetici hem çalışan olarak unutkandır; daha çok kazanma hırsı, rekabette öne geçme arzusu da vardır. Bu yüzden yazılı olmayan ahlaki değerlerin yanında yazılı etik kurallara ihtiyaç her geçen gün artıyor: işletmeler, iş dünyası örgütleri, hatta siyasi organizasyonlar etik ilkelerini yazıya döküyor.
Etik rehber (code of ethics), etik öğrenmenin önemli bir parçasıdır ve işletme içi ve dışına yönelik her türlü ilişkiye rehberlik etmesi beklenir. Etik rehberler sayesinde girişim içindeki etik kuralların daha objektif, rasyonel ve uygulanabilir olacağına inanç artıyor. Girişimin etik değerlerini yazılı rehber olarak sağlaması etik öğrenmeye katkı verir.
Etik öğrenmenin bir parçası olan, işletme içi ve dışına yönelik her türlü ilişkiye yol göstermesi beklenen rehbere ne ad verilir?
a) Örgüt kültürü b) Sosyal sorumluluk c) Ahlaki bilinç d) İşletme kuralları e) Etik rehber
İpucu 1
Kök "rehber" kelimesini zaten veriyor ve "etik öğrenmenin bir parçası" diyor. Hangi seçenek bu iki parçayı birleştiriyor?
İpucu 2
"İşletme kuralları" çekici görünüyor; ama kitabın terimi yazılı etik değerlerin rehberi. İşletme kuralları sadece içeriye bakar, kök ise "içi ve dışı" diyor.
Çözümü göster
Cevap: e) Etik rehber. Kitap: etik öğrenmenin önemli bir parçası olan, işletme içi ve dışına yönelik her türlü ilişkiye rehberlik etmesi beklenen etik rehbere ihtiyaç duyulmaktadır.
- a) Örgüt kültürü: İşletmenin yazısız ortak değerleri ve alışkanlıklarıdır; kitabın vurguladığı yazılı rehber değil.
- b) Sosyal sorumluluk: Bir sorumluluk alanıdır, rehber metni değil.
- c) Ahlaki bilinç: Bireyin iç dünyasındadır; yazılı bir rehber değildir. Kitap etik rehberi tam da ahlaki değerler yazılı olmadığı ve insan unutkan olduğu için öneriyor.
- d) İşletme kuralları: İç işleyişi düzenler (mesai, izin); kökteki "dışına yönelik ilişkiler" ve "etik öğrenme" ile örtüşmez.
- Etik liderlik yazılı kuralla değil davranışla yapılır. Etik rehber ise etik öğrenmenin aracıdır. İkisini karıştırma: liderlik = davranış, öğrenme = yazılı rehber.
- Küçük ihlal küçük kalmaz. Ariely'nin noktası: tek tek önemsiz görünen ihlaller toplanınca yeni bir norm olur.
- Etik rehber neden gerekli? Kitabın cevabı: ahlaki değerler yazılı değil, insan unutkan ve hırslı. "Çünkü yasa zorunlu kılıyor" kitabın gerekçesi değil.
Bir girişimci şirketin etik rehberini duvara asıyor, ama kendisi müşteriye sık sık gerçekleşmeyecek teslim tarihleri veriyor. Kitaba göre bu girişimcinin etik liderliği için ne söylenebilir?
Kitaba göre işletmelerin yazılı etik kurallara giderek daha çok ihtiyaç duymasının nedenleri arasında hangisi yoktur?
Vakaya dönüş ve özet tuzağı
Engin ve Cahit'in sitesine şimdi bölümün kavramlarıyla bakalım. Kitap vakayı çözmeden bırakıyor; aşağıdaki eşleştirme bizim yorumumuz.
| Vakadaki sorun | Kavram | Neden |
|---|---|---|
| Başkasının yazdığı ödevin öğrencinin emeği gibi teslim edilmesi, telif ihlali | Dürüstlük | Talep olması ya da "herkes yapıyor" demek bir mazeret değil. |
| Öğrencinin hak etmediği not | Adil olma | Hak edene hak ettiği karşılık ilkesine ters: not emeğin karşılığı olmaktan çıkıyor. |
| Öğrencileri kolaycılığa alıştırmak | Sosyal sorumluluk, sorumluluk bilinci | Sonucu topluma yansıyor: zayıf yetişmiş mezunlar (öğretmen benzetmesi). |
| Çalışanların vicdani rahatsızlıkla ayrılması | Etik liderlik | Kurucuların davranışı ekibe örnek olamadı; performans ve kazanç onları tutmaya yetmedi. |
| Telif konusunda ekipte duyarsızlık | Etik öğrenme, etik rehber | Hiçbir yazılı kural ne yapılıp ne yapılmayacağını söylemiyor. |
Bölümün ÖZET kısmı girişimin etik ilkelerini "güvenilirlik, dürüstlük, adil olma ve kaynakları etkin kullanma" diye dört sayıyor; sorumluluk bilinci özette yok. Ana metin ise açıkça beş ilke sayıyor ve sorumluluk bilincine ayrı bir başlık (3.3) açıyor. Sınavda beş ilkeyi esas al. Bir soru "hangisi etik ilkelerden biri değildir" diye sorup seçeneklerde sorumluluk bilincini verirse, o seçenek doğru cevap değildir.
Bir de cevap anahtarı: 10 sorunun cevapları sırasıyla a, b, c, d, e, a, b, c, d, e. Bu, kitabın kendi testindeki bir rastlantı; gerçek sınavda böyle bir düzen bekleme.
Engin ve Cahit'in sitesinde öğrencinin başkasının hazırladığı ödevle yüksek not alması, en doğrudan hangi ilkeyle çelişir?
Bir soru "Aşağıdakilerden hangisi girişimcinin etik ilkelerinden biri değildir?" diye soruyor. Seçenekler: güvenilirlik, sorumluluk bilinci, adil olma, şeffaflık, dürüstlük. Cevap hangisidir?
Son kontrol
KOSGEB biçiminde beş seçenekli sorular. Önce kendin cevapla, sonra açıklamaları oku.
Ahlak ile etik arasındaki ilişki için kitabın kullandığı benzetme hangisidir?
Bir girişimci pazardaki tek büyük alıcı olduğu için küçük tedarikçilerine anlaşmadaki fiyattan daha azını ödüyor; tedarikçilerin başka alıcısı yok. Bu davranış öncelikle hangi ilkeye aykırıdır?
Bir girişimin çalışanlarına ücret ve çalışma haklarını vermesi kitapta hangi sorumluluk başlığında sayılır?
Lennick ve Kiel'e göre yeni ve küçük girişimlerde girişimcinin etik zekâsını desteklemesi gereken değerler hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Bir girişimci "Kumaşın parasını ben ödedim, istediğim kadar keser atarım" diyor. Kitaba göre bu anlayış hangi ilkeye aykırıdır?