Kuruluş maliyetleri ve işletme sermayesi
Not: Bu haftanın slaytları repoda yok; konu haftanın ders planı (weeks/11), terim sözlüğü (course-info.md) ve TTE01x video 11–12 notları üzerinden anlatıldı. Hesap örneklerindeki sayılar bizim. Hoca derste farklı bir çerçeve ya da farklı terimler kullanırsa Teams'teki materyale göre güncelle.
Antalya'daki seralara toprak nem sensörü satan bir öğrenci girişimi düşün. İlk sensörü satmadan önce para harcar: test düzeneği, şirket kuruluşu, web sitesi, ilk komponent stoku. Bunlar bir kez ödenir. Satış başladıktan sonra da aylar boyunca gelir giderleri karşılamaz: kira, maaş, kargo her ay gider, müşteri ise ödemeyi geç yapar. Bu açığı kapatacak para da işe başlamadan hazır olmalı.
- Kuruluş maliyetleri (start-up costs): işe başlamak için bir kez harcanan para. Ekipman, şirket kuruluşu ve danışmanlık, kira depozitosu, web sitesi, ilk stok.
- İşletme sermayesi (working capital): işi günlük olarak döndüren para. Planlamada, gelirin giderleri karşılamaya başladığı aya kadar biriken açıkların toplamıdır; stokta ve müşteri alacağında bağlanan para da buna girer. Muhasebedeki tanımı bir sonraki bölümde: dönen varlıklar eksi kısa vadeli borçlar.
- $$\text{Toplam sermaye ihtiyacı} = \text{kuruluş maliyetleri} + \text{işletme sermayesi}$$
| Kuruluş maliyetleri | TL | İlk 6 ayın aylık açığı | TL |
|---|---|---|---|
| Test düzeneği, 3D yazıcı, lehim istasyonu | 120.000 | Ay 1 / Ay 2 | 40.000 / 35.000 |
| Şirket kuruluşu ve danışmanlık | 20.000 | Ay 3 / Ay 4 | 30.000 / 20.000 |
| Web sitesi | 15.000 | Ay 5 / Ay 6 | 10.000 / 5.000 |
| İlk komponent stoku | 45.000 | ||
| Toplam | 200.000 | İşletme sermayesi | 140.000 |
Toplam sermaye ihtiyacı $200.000 + 140.000 = 340.000$ TL. Kurucular yalnızca 200.000 TL bulursa ekipmanı alır, ancak ilk ayın 40.000 TL'lik nakit açığını karşılayamaz.
Bu hesap fizibilite çalışmasındaki mali etüdün devamıdır: orada "gereken yatırım, işletme sermayesi, başabaş, beklenen getiri" diye dört soru sorulmuştu. Finans planı bu soruları ayrıntılı bir bütçeyle cevaplar.
- Yalnızca kuruluş maliyetini hesaplayıp işletme sermayesini unutmak. Makineyi alan ama onu çalıştıracak parası kalmayan girişim, planlamada en sık görülen hatadır.
- Açık ayları iyimser tahmin etmek. Satışın geç başlaması ya da müşterinin geç ödemesi işletme sermayesi ihtiyacını büyütür; planlarda genelde bir yedek pay bırakılır.
SeraSens için aşağıdaki harcamalardan hangisi kuruluş maliyeti değil, işletme sermayesinden karşılanır?
Bir girişimin ekipmanı 80.000 TL, kuruluş masrafı 20.000 TL. Başabaşa gelene kadar üç ay açık veriyor: 30.000, 20.000 ve 10.000 TL. Toplam sermaye ihtiyacı kaç TL'dir?
Üç tablo: gelir tablosu, bilanço, nakit akış tablosu
Bir şirkete üç soru sorulur. "Bu yıl kâr ettik mi?" sorusunu gelir tablosu cevaplar; bir dönemin filmidir. "31 Aralık'ta neyimiz var, kime borçluyuz?" sorusunu bilanço cevaplar; tek bir anın fotoğrafıdır. "Kasaya ne girdi, ne çıktı?" sorusunu nakit akış tablosu cevaplar; yine bir dönemi anlatır.
| Tablo | Zaman | Ana satırlar |
|---|---|---|
| Gelir tablosu (income statement) | Bir dönem | Satış geliri (revenue) − satılan malın maliyeti (COGS) = brüt kâr (gross profit); − faaliyet giderleri ve amortisman (depreciation) = faaliyet kârı; − faiz − vergi = net kâr (net profit) |
| Bilanço (balance sheet) | Bir an | Varlıklar (assets) = borçlar (liabilities) + öz kaynak (equity). Dönen varlıklar: nakit, alacaklar (receivables), stok. Duran varlıklar: ekipman. |
| Nakit akış tablosu (cash flow statement) | Bir dönem | İşletme faaliyetleri (operating), yatırım faaliyetleri (investing), finansman faaliyetleri (financing). Toplamı, dönem başı ile dönem sonu nakdi arasındaki farktır. |
Muhasebedeki işletme sermayesi (net working capital): dönen varlıklar − kısa vadeli borçlar. İş planında bu tablolar ileriye dönük yazılır, yani projeksiyondur. Yaygın uygulama ilk yılı ay ay, sonraki iki üç yılı yıllık göstermektir.
Kurucular 200.000 TL sermaye koydu, bankadan 100.000 TL kredi aldı, 150.000 TL'ye ekipman aldı. Yıl içinde 600.000 TL'lik sensör sattı; bunun 100.000 TL'sini müşteriler henüz ödemedi. 340.000 TL'lik komponent aldı, 40.000 TL'si stokta kaldı; tedarikçilere 280.000 TL ödedi. Faaliyet giderleri 180.000, amortisman 30.000, faiz 10.000 TL.
| Gelir tablosu (yıl 1) | Nakit akış tablosu (yıl 1) | ||
|---|---|---|---|
| Satış geliri | 600.000 | Müşterilerden tahsilat | 500.000 |
| − Satılan malın maliyeti | 300.000 | − Tedarikçilere ödeme | 280.000 |
| = Brüt kâr | 300.000 | − Faaliyet giderleri ve faiz | 190.000 |
| − Faaliyet giderleri | 180.000 | = İşletme faaliyetleri | 30.000 |
| − Amortisman | 30.000 | Yatırım (ekipman) | −150.000 |
| − Faiz | 10.000 | Finansman (sermaye + kredi) | +300.000 |
| = Net kâr | 80.000 | = Dönem sonu nakit | 180.000 |
| Bilanço (31 Aralık) · Varlıklar | Borçlar + öz kaynak | ||
|---|---|---|---|
| Nakit | 180.000 | Tedarikçiye borç (payables) | 60.000 |
| Alacaklar | 100.000 | Banka kredisi | 100.000 |
| Stok | 40.000 | Sermaye | 200.000 |
| Ekipman (150.000 − 30.000) | 120.000 | Dönem kârı | 80.000 |
| Toplam | 440.000 | Toplam | 440.000 |
Net kâr 80.000 TL, ama işletme faaliyetlerinden gelen nakit yalnızca 30.000 TL. Fark şöyle açıklanır:
$$30.000 = \underbrace{80.000}_{\text{net kâr}} + \underbrace{30.000}_{\text{amortisman}} - \underbrace{100.000}_{\text{alacak artışı}} - \underbrace{40.000}_{\text{stok artışı}} + \underbrace{60.000}_{\text{tedarikçi borcu artışı}}$$100.000 TL banka kredisinin tamamı uzun vadelidir; bilanço tarihinde kısa vadeye düşen anapara yoktur. Bu yüzden kısa vadeli borç yalnızca tedarikçi borcudur ve net işletme sermayesi $(180.000 + 100.000 + 40.000) - 60.000 = 260.000$ TL olur.
- Bilanço bir dönemi değil, bir anı gösterir. "Bu yıl ne kadar sattık?" sorusu bilançoda değil, gelir tablosundadır.
- Banka kredisi ve kurucuların koyduğu sermaye gelir değildir. Kasaya girerler (finansman faaliyetleri), ama gelir tablosunda görünmezler.
- Amortisman gider olarak kârı düşürür ama kasadan para çıkmaz; para ekipman alındığı gün çıkmıştı.
- Öz kaynak (equity) kasadaki para değildir. Ortakların şirketteki payının muhasebe değeridir.
Bir şirketin 31 Aralık itibarıyla nelere sahip olduğunu ve kime ne kadar borçlu olduğunu gösteren tablo hangisidir?
Bir şirketin net kârı 50.000 TL, amortismanı 10.000 TL. Yıl içinde alacakları 40.000 TL arttı, stok değişmedi, tedarikçilere borcu 15.000 TL arttı. İşletme faaliyetlerinden gelen nakit kaç TL'dir?
Başabaş noktası (break-even point)
SeraSens bir sensörü 2.500 TL'ye satıyor. Komponent ve kargo sensör başına 1.000 TL tutuyor. Her satış 1.500 TL bırakıyor. Kira, maaşlar ve yazılım aboneliği ayda 60.000 TL ve satış olsa da olmasa da ödeniyor. Ayda kaç sensör satınca bu 60.000 TL kapanır? Her sensör 1.500 TL kapattığına göre $60.000 / 1.500 = 40$ sensör.
- Sabit maliyet (fixed cost, $FC$): üretim miktarından bağımsız gider. Kira, maaş, abonelik, amortisman.
- Değişken maliyet (variable cost, $VC$): birim başına gider. Hammadde, komponent, kargo, komisyon.
- Katkı payı (contribution margin): $P - VC$. Bir birimin sabit maliyete ve kâra bıraktığı para.
- $Q^*$'ın altında zarar, üstünde kâr vardır. Tam $Q^*$'da kâr sıfırdır.
- Hedef kâr $K$ için gereken adet: $Q = \dfrac{FC + K}{P - VC}$.
- Belli bir $Q$ adedinde başabaş için gereken fiyat: $P = VC + \dfrac{FC}{Q}$.
- $Q^*$ kesirli çıkarsa yukarı yuvarlanır; yarım sensör satılmaz.
$FC = 60.000$, $P = 2.500$, $VC = 1.000$. Katkı payı 1.500 TL, katkı payı oranı $1.500 / 2.500 = \%60$. $Q^* = 40$ adet, başabaş geliri $40 \cdot 2.500 = 100.000$ TL (ya da $60.000 / 0{,}6$). Ayda 30.000 TL kâr hedefleniyorsa $(60.000 + 30.000) / 1.500 = 60$ adet. Pazar ayda yalnızca 30 adet alıyorsa başabaş fiyatı $1.000 + 60.000 / 30 = 3.000$ TL. Sabit maliyet 65.000 TL'ye çıkarsa $Q^* = 43{,}33$, yani 44 adet.
Önce tahmin et: Fiyatı 2.500'den 2.000 TL'ye indirirsen (FC ve VC aynı) başabaş adedi kaç olur? 40'ın yarısı mı, iki katı mı, başka bir şey mi? Tahminini kutuya yaz, sonra P kaydırıcısını 2.000'e getir.
- $Q^* = FC / P$ değil. Satış fiyatının hepsi sabit maliyete gitmez; önce o birimin kendi maliyeti ($VC$) karşılanır.
- Birim değişken maliyet ile toplam değişken maliyeti karıştırma. Formüldeki $VC$ bir birimin maliyetidir.
- Fiyatı indirmek başabaş adedini orantılı artırmaz, çok daha hızlı artırır: katkı payı küçüldükçe bölen küçülür. 2.500'den 2.000'e %20'lik indirim katkı payını 1.500'den 1.000'e düşürür ve $Q^*$ 40'tan 60'a çıkar.
- $P \le VC$ ise başabaş yoktur. Her satış zararı büyütür; "hacimle kapatırız" diye bir şey olmaz.
- Başabaş adedi ile başabaş gelirini (TL) karıştırma. Soru "kaç adet" mi, "kaç TL" mi diyor, oku.
- Başabaş noktası kâr sıfır demektir, kasanın dolu olduğu anlamına gelmez. Bunu bir sonraki bölüm gösteriyor.
Bir kafenin aylık sabit maliyeti 90.000 TL. Bir menünün fiyatı 400 TL, değişken maliyeti 250 TL. Başabaş noktası ayda kaç menüdür?
$FC = 65.000$ TL, $P = 2.500$ TL, $VC = 1.000$ TL. Kâr etmeye başlamak için ayda en az kaç adet satılmalı?
Kâr nakit değildir (profit is not cash)
Bir satış yaptığında gelir tablosu onu o ay gelir olarak yazar. Ama seralar 60 gün vadeyle alıyorsa para iki ay sonra gelir. Komponent tedarikçisi ise peşin ister. Şirket büyüdükçe her ay daha büyük bir tedarikçi faturasını, daha küçük bir geçmiş ayın tahsilatıyla ödemeye çalışır. Kâr görünür, kasa boşalır.
Başlangıç nakdi 100.000 TL. İlk ay satış 100.000 TL, her ay %10 büyüyor. Brüt marj %40 (yani komponent satışın %60'ı), sabit gider ayda 30.000 TL. Müşteriler 60 gün sonra ödüyor, tedarikçi peşin.
| Ay | Satış | Kâr | Tahsilat | Tedarikçiye ödeme | Sabit gider | Ay sonu nakit |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 100.000 | +10.000 | 0 | 60.000 | 30.000 | 10.000 |
| 2 | 110.000 | +14.000 | 0 | 66.000 | 30.000 | −86.000 |
| 3 | 121.000 | +18.400 | 100.000 | 72.600 | 30.000 | −88.600 |
Şirket her ay kâr ediyor, ama ikinci ayda kasası eksiye düşüyor. Bu ayarlarla nakit ancak 11. ayda yeniden artıya geçiyor. Başlangıçtaki 100.000 TL'ye ek olarak en az 88.600 TL işletme sermayesi gerekirdi.
- Alacak süresi (receivable days): müşteri ne kadar geç öderse kasa o kadar geç dolar.
- Borç süresi (payable days): tedarikçiye ne kadar geç ödersen kasa o kadar geç boşalır.
- Stok: rafta duran ürün, bağlanmış nakittir.
- Yatırım harcaması: ekipmanın parası bir günde çıkar, gider olarak yıllara yayılır (amortisman).
- Kredi ve sermaye: kasaya girer, kâr değildir. Kredinin anapara ödemesi de gider değildir, ama kasadan çıkar.
Nakit eğrisinin en derin noktası, ihtiyacın olan işletme sermayesini gösterir. Video 11'de scale-up aşamasındaki yatırımcının baktığı şeylerden biri tam olarak budur: liquidity (likidite), yani faturaları zamanında ödeyebilme gücü.
Önce tahmin et: Büyüme %10'dan %25'e çıkarsa (geri kalan aynı) 12 aylık kâr artar. Peki nakit çukuru derinleşir mi, sığlaşır mı? Varsayılan ayarlarda nakdin ilk eksiye düştüğü ayı da kutuya yaz.
- "Kârlıyız, demek ki paramız var." Gelir tablosu kasayı göstermez. Girişimler çoğunlukla zarar ettikleri için değil, nakitleri bittiği için kapanır.
- Büyüme nakit yer. Satış hızla artarken tedarikçiye her ay daha büyük ödeme yapılır, tahsilat ise geçmişin küçük satışından gelir. %25 büyümede 12 aylık kâr çok daha yüksek, ama nakit çukuru −88.600'den −210.988 TL'ye derinleşir.
- Müşteriye vade tanımak "ücretsiz" bir satış aracı değildir; o vadeyi şirketin kasası finanse eder.
Bir girişim ilk 12 ayın her birinde kâr etmiş, ama ikinci ayda maaşları ödeyemeyecek duruma gelmiş. En olası açıklama hangisidir?
Hangi hamle aylık kârı değiştirmeden nakit açığını küçültür?
Fon kaynakları: kendi paradan risk sermayesine
Fikir ne kadar iyi olursa olsun, finansal kaynak olmadan yeni bir girişim fırsatı değerlendiremez. Girişimciye para kaynakları bir labirent gibi görünür. Video 11'e göre "fon bulamazsam" korkusuyla başlamak kötü bir başlangıçtır. İşe yarayan şey, her aşamada yatırımcının neye baktığını bilmektir.
| Kaynak | Karşılığında ne ister? | Not |
|---|---|---|
| Kendi paran (own capital, öz sermaye) | Hiçbir şey, ama riski sen taşırsın | Kontrol tamamen sende kalır. |
| Aile ve arkadaşlar (family and friends) | Geri ödeme ya da pay | Video 11: büyük ve çoğu zaman görülmeyen bir rol oynar. Banka kredisi ya da VC yatırımı ciddiyetinde resmîleştir: vizyon kâğıtta, riskler açıkça söylenmiş, sözleşme imzalı. |
| Banka kredisi (bank loan, debt) | Anapara + faiz, teminat | Kanıtlanmış satışı olmayan startup için zor (bölüm 7). |
| Hibe ve teşvik (grant, incentive): KOSGEB, TÜBİTAK, üniversite, kamu kurumları | Geri ödenmeyen destekte pay istemez; şartlara uyum ve raporlama ister | Video 11: fikir aşamasının parası. Kamu kurumları (örneğin European Commission) ya da üniversite verir. |
| Melek yatırımcı (angel investor, business angel) | Hisse | Kendi parasını erken aşamada koyan kişi; çoğu zaman tecrübesini de getirir. Video 15: ilk faaliyetler, proof of principle ya da proof of concept için family, friends or a business angel. |
| Risk sermayesi (venture capital, VC) | Hisse, yönetim kurulunda yer | Genelde ilk finansmana girmez; satan, kanıtlanmış şirketi arar (bölüm 7). |
| Müşteri | Ürün | Pilot projeler ve erken satış da fon kaynağıdır (aşağıda). |
Not: KOSGEB'in ve diğer kurumların destek programlarının adı, tutarı ve şartları sık değişir; repoda güncel bir program metni yok. Bir rakam ya da şart kullanmadan önce kurumun sitesindeki güncel program duyurusuna bak. Kurumların kendisi ekosistem dersinde anlatılıyor.
- N-CHROMA (Wageningen): Constantinos Patinios, biyoteknoloji fikrini yüksek lisans öğrencisiyken üniversiteye önerdi; fikir bir master tezine dönüştü. Proof of principle altı ay ile bir yıl sürer, laboratuvar ve sarf malzemesi pahalıdır; öğrenci olmak bu yükü taşıdı.
- Nowi Energy (TU Delft): durumu bir chicken and egg problem olarak anlatıyor. Yatırımcının görmek istediği şeyleri yapmak için para lazım; para yoksa onları yapamazsın. Nowi üç yol kullandı: pilot projects (prototipi şirketler için test etti, test maliyetine katkı istedi), innovation competitions (nakit ödüllü yarışmalar: Accenture Innovation Awards, Kopenhag'daki Startup World Cup, Dubai'de bir inovasyon ödülü) ve innovation subsidies (her aşama için ayrı türleri olan destekler; seni yatırımcının ilgileneceği seviyeye taşır).
- Tide (Twente, Wim van Hoeve): medikal ürün pazara uzun sürede ve çok yatırımla girer. Ürünü adım adım geliştirdiler ve çok erken müşteri buldular. Erken müşteri gelir getirdi, gelir yatırımcının ilgisini çekti.
- Snocom (TU Eindhoven, video 14): "İlk fonum ilk müşterimden ve ilk müşterimin müşterisinden geldi."
- Hibe (grant) ile kredi (loan) aynı şey değil. Hibe geri ödenmez, kredi faiziyle geri ödenir.
- Aileden alınan parayı sözlü bırakmak. Video 11 bunu açıkça uyarır: banka kredisi gibi resmî yap, riskleri baştan söyle.
- Fonu yalnızca yatırımcıdan beklemek. Pilot projeler, yarışmalar, destekler ve erken müşteri de para getirir; üstelik yatırımcının görmek istediği kanıtı da üretir.
Video 11'e göre girişimci aile ve arkadaşlarından borç alırken nasıl davranmalıdır?
Nowi Energy'nin erken aşama fonlamayı "chicken and egg problem" olarak anlatmasının anlamı nedir?
Goose game: fonlamanın dört aşaması
Video 11 fonlamayı bir goose game'e benzetir: zarla ilerlenen bir masa oyunu. Bazı kareler seni hızlandırır, bazıları ekstra çaba ister. Yanlış bir adım seni geri gönderir ya da tur kaybettirir. Çok yavaş ilerlersen başkaları sana yetişir. Her aşamada yatırımcı farklı şartlara bakar, ve onların "kırmızı bayrakları" (red flags) senin kararlarını etkiler. Bir fikrin büyüyüp büyüyemeyeceğine karar verirken üç şeye bakarlar: sana, ekibine ve gelir eğilimine (revenue trends).
Video iki Wageningen girişimiyle ilerler. N-CHROMA yepyeni: Constantinos Patinios, insanlar için üretilen ürünlerdeki sentetik renklendiricilerin yerine ucuz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir alternatif istiyor; ilk parası üniversiteden geldi. NSURE daha ileride: bitkilerde genetik aktiviteyi izleyen bir teknolojisi ve pazarı var; CEO Theo Aanhane ölçeklenmek için yeni yatırımcı arıyor.
| Aşama | Fon veren neye bakar? | Para nereden? | Bu karede ne üretirsin? |
|---|---|---|---|
| Idea (fikir) | Fikrin sahibi (sen), pazar ihtiyacı, gereken yatırım | Grants: kamu kurumları (European Commission), üniversite | Proof of principle, sonra sağlam bir feasibility plan, sonra somut bir business plan |
| Proposition | Ekip, müşteri var mı, gereken yatırım | Family and friends (resmî); incubator'lar ağ ve başka yatırımcılara erişim sağlar | KPIs, proof of concept |
| Prototype (pre-seed funding, early stage venturing) | Organizasyonun bütünü, satışlar, gereken sermaye | Equity ve debt burada başlar | Kâr-zarar planı, pazar kanıtı, revenue model; prototip tested, validated, demonstrated |
| Scale-up (seed funding, second stage venturing) | Gelir tahminleri (forecasts for revenues), liquidity, exit and profit strategies | Equity (VC) ve debt (banka) | Maliyetler artık esas olarak üretim maliyeti |
- Proof of principle: yaklaşımının gerçek hayatta çalışacağını sınırlı bir biçimde göstermek. Fikir aşamasındaki hibe bunu öder.
- Key performance indicators (KPIs): ölçülebilir sonuçları zaman içinde izleyen sayılar. Her adımı iyileştirmeni ve yatırımcının yatırım kararı vermesini sağlar.
- Proof of concept: fikrin uygulanabilir (feasible) olduğunu gösteren kanıt. KPI'lar onu besler.
- Fikir aşamasındaki business plan şunları anlatır: ürün, süreç ya da teknoloji; ekip; pazarlama planı; işletmenin organizasyonu; riskler; ilk finansal projeksiyonlar.
- Hangi aşamada hangi tür fonu çekeceğine bilinçli karar ver.
- Fonlamayı tek seferlik bir iş (batch process) gibi değil, sürekli bir akış (flow) gibi gör.
- Önce işini ve müşterinin kim olduğunu anla. Sonra ağındaki insanlarla buluş: aile, arkadaşlar ve tanıdıklar ilk yardım edenlerdir. Ardından senin alanında tecrübesi olan yatırımcıları ara. Kendine ve fikrine inan.
Önce tahmin et: NSURE hangi karede duruyor? Önce aşağıdaki listede her maddeyi bir kareye yerleştir, sonra "Kontrol et"e bas. Karelere tıklarsan o aşamanın özeti açılır.
Bir kareye tıkla.
- Proof of principle (idea aşaması, "yaklaşım çalışıyor mu?") ile proof of concept (proposition aşaması, "fikir uygulanabilir mi?", KPI'larla) karışır. Sırayı hatırla: önce principle, sonra concept.
- Bu videoda pre-seed funding prototype aşamasının, seed funding scale-up aşamasının adıdır. Başka kaynaklarda "seed" daha erken bir turu anlatabilir; bu dersin sınavında videonun eşleşmesini kullan.
- VC'yi fikir aşamasında beklemek. Video 11'e göre VC genelde ilk finansmana girmez.
N-CHROMA ilk parasını üniversiteden aldı ve bununla yaklaşımının gerçek hayatta çalışacağını sınırlı bir biçimde göstermeye çalışıyor. Video 11'e göre hangi aşamada ve ne üretiyor?
Video 11'e göre scale-up aşamasında yatırımcı girişimciden özellikle ne bekler?
Equity ya da debt; yatırımcı neye bakar, nasıl seçilir
Son iki aşamada, prototype ve scale-up'ta, iki ana fon kaynağıyla karşılaşırsın: equity (öz kaynak, hisse karşılığı para) ve debt (borç). Equity venture capital ile, debt bankalarla ilişkilidir.
| Equity · venture capital | Debt · banka | |
|---|---|---|
| Karşılığında | Şirketten pay (ownership share) | Anapara + faiz |
| Geri ödeme | Yok; yatırımcı exit ile kazanır | Şirket iyi de gitse kötü de gitse ödenir |
| Kontrol | Hands-on; yönetim kurulunda temsil ister (board of directors) | Genelde şirkette payı yok |
| Ne arar? | Zaten kârlı, rekabet avantajı olan, talebi kanıtlanmış ya da çok özel ve korunabilir bir fikri olan şirket | Satış, kâr ve nakit üretebildiğini kanıtlamış, teminatı olan şirket |
| Karşılığında verdiği | Para + rehberlik ve iş tavsiyesi | Para |
- Venture capital: genç işletmelere pay karşılığında yatırım yapan şirket ya da kişilerden gelen finansman. VC genelde ilk finansmana katılmak istemez. Riske göre ayarlanmış yüksek getiri (risk-adjusted returns) bekler: risk düşükse buna denk gelen getiri de daha düşük olabilir.
- Bankalar işletmelerin borç aldığı sermayenin çoğunu sağlar. Payı olmadığı için parasını faiziyle geri ister. Startup'ın satış, kâr ve nakit üretme kabiliyeti henüz kanıtlanmamıştır; yeterli sermaye ve iyi yönetim de yoksa bankaya gerçek bir kredi güvencesi (loan security) sunamaz.
- Pazarın teyidi. Müşterine sunduğun business case ve katma değer hazır olmalı. "If that doesn't add up, you are definitely out."
- Ne kadar paraya ihtiyacın var ve hedeflerine ulaşmak için ne yapacaksın.
- Pazardan geri bildirim. Aşamana göre bir letter of intent (niyet mektubu) ya da sipariş. İlk ya da ikinci prototipte sipariş almak çok zordur; sipariş genelde ilk VC parasından sonra gelir. Bu yüzden letter of intent çok işe yarar.
- Snocom (video 12): yeni bir ekipman icat ettiğinde her şey çalışana kadar birkaç prototip yapman gerekir; öğrencinin buna parası yoktur. Kurucu, daha üniversitedeyken çok tecrübeli bir VC'nin desteğini aldı; VC ekibe katıldı ve fon toplamaya yardım etti. Kurucuya göre en çok zaman alan şey prototipi çalıştırmak değil, onun parasını bulmak. Tanışma şansa bağlı: VC, kurucunun babasının bir iş arkadaşının arkadaşıydı; bir ziyarette "doğal bir uyum" oldu.
- Snocom (video 14): ilk VC'si Mainport Innovation Fund; kurucuları arasında Amsterdam Schiphol Havalimanı ve KLM var. Pazarla güçlü bağı olan bir VC'den alınan para, paradan fazlasını getirdi: hisse verdin, ama karşılığında pazara giden yolu aldın.
- Paraya ihtiyacın yokken başla. İlk teklifinden anlaşmanın kapanmasına kadar genelde uzun zaman geçer.
- Yatırımcı türünü seç. Saf finansal yatırımcı (financial investor) şirketin finansal performansıyla ilgilenir. Teknik, müşteriye yakın yatırımcı (technical, customer-related investor) teknik gündemini doğrudan etkiler.
- Doğru yerde buluş. Hemen her hafta düzenlenen venture capital forumları var, ama doğru finans merkezlerinde ve doğru kitleyle olanları seç. Başka yollar: European Enterprise Network, yerel ve bölgesel girişimler.
- VC borç veren biri değildir; parayı geri istemez, pay ve söz hakkı ister. Faiz isteyen banka.
- "Yatırımcı sadece para getirir." Video 12 ve 14'te VC ekibe katılıyor, ağ ve pazar bağlantısı getiriyor.
- Nakit bitmek üzereyken yatırımcı aramak. Anlaşma aylar sürer; NSURE'un ilk tavsiyesi tam olarak bu.
- Sipariş yoksa geri bildirim de yok sanmak. Erken prototipte letter of intent kabul gören bir pazar sinyalidir.
Aşağıdakilerden hangisi video 11'deki venture capital tarifine uyar?
Henüz ikinci prototipini yapmış bir girişim, yatırımcıya pazardan geri bildirim göstermek istiyor. Video 12'deki Snocom'a göre en gerçekçi kanıt hangisidir?
NSURE'un "You really have to start when you don't need money" tavsiyesinin gerekçesi nedir?
Pre-money, post-money ve dilution
Yatırımcı şirkete para koyduğunda şirket ona yeni hisse çıkarır. Toplam hisse sayısı artar, senin hisse sayın aynı kalır, yüzden küçülür. Buna dilution (sulanma) denir. Ama pasta da büyümüştür: şirketin kasasında artık yatırımcının parası vardır ve şirkete daha yüksek bir değer biçilmiştir. Küçülen yüzde, daha değerli bir pastanın dilimidir.
- Valuation (değerleme): şirkete biçilen değer. Pre-money yatırımdan önceki, post-money yatırımdan sonraki değerdir. Erken aşamada kâr geçmişi olmadığı için pre-money pazarlıkla belirlenir: yatırımcı ekibe, pazara ve KPI'lardaki ilerlemeye (traction) bakar.
- Option pool: çalışanlara verilecek hisse için ayrılan havuz (yönetim planı dersinde). Havuz turdan önce (pre-money) oluşturulursa sulanmayı yalnızca eski ortaklar taşır. Yatırımcı payı $f$, yeni havuz payı $p$ ise (ikisi de turdan sonraki toplamın yüzdesi) kurucuların payı $1 - f - p$ olur.
Ayşe 600.000, Mert 400.000 hisseyle başlıyor (toplam 1.000.000).
| Tur | Pre-money | Yatırım | Post-money | Hisse fiyatı | Yeni hisse | Toplam hisse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Melek | 4.000.000 | 1.000.000 | 5.000.000 | 4 | 250.000 | 1.250.000 |
| VC | 10.000.000 | 2.500.000 | 12.500.000 | 8 | 312.500 | 1.562.500 |
| Ortak | Başta | Melek turundan sonra | VC turundan sonra |
|---|---|---|---|
| Ayşe | %60 | %48 | %38,4 |
| Mert | %40 | %32 | %25,6 |
| Melek yatırımcı | %20 | %16 | |
| VC | %20 |
Ayşe'nin payı %48'den $48 \cdot 10 / 12{,}5 = \%38{,}4$'e düştü. Hisselerinin değeri melek turunun fiyatıyla $600.000 \cdot 4 = 2{,}4$ milyon TL, VC turunun fiyatıyla $600.000 \cdot 8 = 4{,}8$ milyon TL. Bu artışı sulanma değil, hisse fiyatının 4'ten 8'e çıkması getirdi; VC turu kendi içinde Ayşe'nin değerini değiştirmez ($0{,}48 \cdot 10 = 0{,}384 \cdot 12{,}5 = 4{,}8$ milyon TL).
Önce tahmin et: 3. turu da aç (pre-money 40 milyon, yatırım 10 milyon, %10 yeni option pool). Kurucuların toplam payı %64'ten kaça düşer? Kutuya yaz, sonra hesapla.
- Yatırımcının payı yatırım / pre-money değil, yatırım / post-money. 4 milyon pre-money'ye 1 milyon koyan %25 değil, %20 alır.
- Dilution pay oranını azaltır; mevcut hisselerin değeri otomatik olarak artmaz. Havuz olmayan bu örnekte aynı tur öncesinde ve sonrasında değer değişmez: melek turunda kurucular $1 \cdot 4 = 0{,}8 \cdot 5 = 4$ milyon TL tutar. Sonraki değerleme artışı değeri artırabilir; bir sonraki tur daha düşük fiyattan yapılırsa (down round) değer düşer.
- Pre-money option pool'u yeni yatırımcı değil, eski ortaklar taşır.
- Vesting ile dilution aynı şey değil. Vesting kişinin kendi payını ne zaman hak ettiğidir; dilution yeni hisse çıkınca herkesin yüzdesinin küçülmesidir.
Pre-money değeri 6 milyon TL olan bir girişime 2 milyon TL yatırılıyor. Yatırımcı şirketin yüzde kaçını alır?
Kurucular şirketin %100'üne sahip. Yeni turda yatırımcı post-money'nin %20'sini alacak. Yatırımdan önce, turdan sonraki fully diluted toplamın %10'u olacak şekilde bir option pool oluşturulacak (pre-money option pool). Turdan sonra kurucuların payı yüzde kaçtır?
Son kontrol
| Türkçe | English | Türkçe | English |
|---|---|---|---|
| finans planı | financial plan | işletme sermayesi | working capital |
| kuruluş maliyetleri | start-up costs | gelir tablosu | income statement |
| bilanço | balance sheet | nakit akışı | cash flow |
| başabaş noktası | break-even point | sabit / değişken maliyet | fixed / variable cost |
| katkı payı | contribution margin | likidite | liquidity |
| öz kaynak / borç | equity / debt | hibe, teşvik | grant, incentive |
| melek yatırımcı | angel investor | risk sermayesi | venture capital |
| değerleme | valuation | sulanma | dilution |
| niyet mektubu | letter of intent | kuluçka merkezi | incubator |
Dönem projesinde (%30) finans planı bölümü için şu başlıkları doldur:
- Kuruluş maliyetleri listesi ve toplamı.
- İlk 12 ayın aylık nakit akışı, sonraki iki yılın yıllık özeti; varsayımları açıkça yaz (fiyat, büyüme, tahsilat ve ödeme süreleri).
- Gelir tablosu projeksiyonu ve başabaş analizi ($FC$, $P$, $VC$, $Q^*$).
- Nakit eğrisinin en derin noktasından çıkan işletme sermayesi ve toplam sermaye ihtiyacı.
- Fon planı: hangi aşamada (idea, proposition, prototype, scale-up), kimden, equity mi debt mi; varsa turdan sonra ortaklık tablosu.
Haftanın ikinci alıştırması: yukarıdaki terim tablosunun her satırını bakmadan tek cümleyle tanımla.
Not: Proje brief'i (bireysel mi takım mı, teslim biçimi, tarih) repoda yok. Teams'teki duyuruya göre kontrol et.
Aylık sabit maliyet 40.000 TL, birim fiyat 200 TL, birim değişken maliyet 120 TL. Ayda 20.000 TL kâr için kaç adet satılmalı?
Bir girişim ekibini kurdu, ilk müşterileriyle görüşüyor, KPI'larını tanımlıyor, bir incubator'a girdi ve ailesinden resmî bir borç aldı. Video 11'e göre hangi aşamadadır?
Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Video 11'e göre bankalar startup'lara neden zor kredi verir?
Kurucular şirketin %100'üne sahip. Birinci turda yatırımcı %20, ikinci turda yeni yatırımcı %25 alıyor (havuz yok). İkinci turdan sonra kurucuların payı yüzde kaçtır?